Yayınlanma tarihi: Çar, Mar 14th, 2012

Kerim Sadi. Dücane Cündioğlu

Türkiye sol tarihinin önemli isimlerinden Kerim Sadi (1900-1977) Türkiye’de Sosyalizm-İslam İlişkisi Okuma Grubu’nda değerlendirmeyi planladığımız şahsiyetlerden. Aşağıda Kerim Sadi’nin kısa bir biyografisini, kısa bir kaynakçayı ve Dücane Cündioğlu’nun Yeni Şafak gazetesinde yazdığı (2 Temmuz 2006, Pazar tarihli) yazıyı ilginize sunuyoruz. 

 

Kerim Sadi Biyografisi

1900 yılında İstanbul’da doğdu. Asıl adı Ahmet Nevzat Cerrahoğlu’dur. İlk, orta ve lise tahsilini İzmir’de tamamladı. İktisat eğitimi için gittiği Viyana’dan geri döndü. Haydarpaşa Askeri Tıbbiyesi’ne kaydolduysa da bitiremedi. Tahsil için gittiği Moskova’da Türkiye Komünist Partisi’ne katıldı. Parti’nin dağıtılması üzerine, okulu bitiremeden yurda döndü. İzmir Yetimler Mektebi’nde kısa bir süre öğretmenlik yaptı. 1930‐1941 arasında İstanbul’daki Bozkurt Yayınları’ndan kitapçıkları çıktı. Bursa, Nevşehir, Konya, Yozgat’ta sürgün yaşadı. Konsey, Yön, Katkı, Yeni Yol, Yeni Baştan, Yeni Adam, Yoldaş, Aydınlık, Muallimler, Resimli Ay, Anadolu isimli dergi ve gazetelerde yazıları çıktı. 15 Ağustos 1977 günü İstanbul’da vefat etti.

 

Kerim Sadi Kaynakçası

Karl Marx ve Friedrich Engels, Manifest, Çev. Kerim Sadi, İnsaniyet Kütüphanesi, İstanbul, 1936

Yazı Hayatının 50. Yılında Kerim Sadi, Hilal Matbaası, İstanbul, 1969

Kerim Sadi, Türkiye’de Sosyalizmin Tarihine Katkı, İletişim, İstanbul, 1994

Zeki Anıt, Türk Düşünce Tarihinde Kerim Sadi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1991

Kemal Sülker, Anılara Yolculuk, Yazko Yayınları, İstanbul, 1983, s.150 vd.

Abdullah Acehan, “Sürgünle Gelen Aşk”, Karadeniz Araştırmaları, Sayı 32, Kış 2012, s. 123-135.

Bir adam düşününüz ki… (Dücane Cündioğlu’nun Kerim Sadi yazısı)

Bir adam düşününüz ki hayatını Türkiye’de Sol’un ve Sosyalizm’in tarihini araştırmaya adamış olsun, ömrünü Marksizm’in en güçlü muhaliflerine, hatta bazı yandaşlarına —hem de 1930-40lı yıllarda— eleştiriler yazmakla geçirsin…

Bir adam düşününüz ki Ziya Gökalp’e… Tevfik Fikret’e… Ahmed Hâşim’e… Fuad Köprülü’ye… Hüseyin Cahid’e… Şevket Süreyya Aydemir’e… Mehmed Ali Aynî’ye… Haydar Rifat’a… Hilmi Ziya Ülken’e… Babanzâde Hüseyin Şükrü’ye… Prof. Kessler’e… hatta Dr. Hikmet Kıvılcımlı’ya gayet muknî ve ciddî eleştiriler kaleme alsın, hatta bu sayede söylenilmeyeni söylemeye, ihmal edileni ikame etmeye çalışsın, Ahmed Cevdet Paşa’nın, Nâmık Kemal’in, Mehmed Akif’in fikirlerini ‘farklı’ bir nokta-i nazarından ele alsın, Fecr-i Aticileri, Servet-i Fünuncuları yerden yere vursun…

Bir adam düşününüz ki “Muhammed ve İslâmiyet”, “İslâmiyet ve Sosyalizm Bağdaşabilir mi?”, “İsa Sosyalist midir?”, “İslâmiyet ve Osmanlı Sosyalistleri”, “İslâmiyet ve Yöncü Sosyalistler”, “Osmanlı İmparatorluğunun Dağılma Devri ve Tarihî Maddecilik” başlıklı yazılar, risaleler kaleme alıp ‘din’ ve ‘sosyalizm’ arasında irtibatlar kurmak için gece-gündüz demeden kütüphaneler devirsin de muhalifleri bile “Bu adam ekmek yerine kitap yiyor, onunla münakaşa edilmez” desin…

Bir adam düşününüz ki bütün bu faaliyetleri sırasında kimliğini saklamak, 100’ü aşkın müstear ad kullanmak durumunda kalsın, sürgünlerden, mahkemelerden başını alamasın, üstelik memleketin tanınmış birçok kaleminin ciddiye aldığı, hatta ‘talebesi’ veya ‘arkadaşı’ olmakla övündüğü bir isimken, gerçekte bir ‘çelebi’ gibi yaşasın ve bir ‘garip’ gibi ölsün…

VE bir adam düşününüz ki onca vasfına rağmen, hakkında yazılmış bir tek, evet bir tek ciddi tedkik, bir tek biyografi ve/veya bibliyografi neşredilmemiş olsun…

Kimden bahsettiğimi tahmin edebildiniz mi?

Merakta bırakmamak için hemen söyleyeyim: Kerim Sadi’den, yani A. Cerrahoğlu’ndan… (İsm-i müstearları bitmez.)

Güya hakkında bir yüksek lisans tezi yapılmış… Değer hükmümüz: Atıf yaptığınız takdirde, bir şeylerden haberdarmış gibi görünmenize yarar, işte o kadar. (Kerim Sadi’nin dostu Cemil Meriç’in kızı Ümit Meriç yönetmiş bu tezi.)

Başka? Bir de derleme suretinde bazı övgü ifadelerinden gayrı pek ciddi malzeme içermeyen bir dostluk nişanesi…

“Türkiye’de Sosyalizm’in Tarihine Katkı” başlıklı kitabı Mete Tunçay tarafından yayıma hazırlanıp sunulmasaydı, adını hatırlayacak kaç kişi çıkardı, bilemeyiz. (Tunçay’ın sunuşunu okuyanlar, kitabın hacmiyle müellifi hakkında verilen isteksiz ve yorgun bilgiler arasındaki tezadı farketmekte güçlük çekmeyeceklerdir sanırım.)

Kerim Sadi hakkındaki bu bilgi fukaralığı bizi niçin bu kadar ilgilendiriyor dersiniz?

Yakın tarihimizin en önemli münekkidlerinden bu zâtın risalelerine başvurmadıkça, yukarıda adını saydığımız (ve saymaya lüzum görmediğimiz) nice sanat ve düşünce adamı hakkında yapılacak tedkikat eksiklerle ma’lul olacaktır; üstelik, yerli bir sosyalist olması sebebiyle, Kerim Sadi’nin eleştirileri, yapılacak yorumların başka alanlara taşınmasını, yeniden gözden geçirilmesini, hiç değilse sıkı bir münekkidle ciddi ciddi hesaplaşılmasını sağlayacaktır.

Öyle ya, Ahmed Hâşim hakkında bir-iki söz söyleyeceksiniz de Kerim Sadi’yi dikkate almayacaksınız, bu mümkün mü? Kesinlikle mümkün değil. (Tereddüt edenler, Beşir Ayvazoğlu’nun Ahmed Hâşim hakkındaki eserini okusunlar ve böylelikle Kerim Sadi’nin kronolojik önceliğinin kıymetini bizzat takdir etmeyi denesinler.)

Peki ya Fuad Köprülü hakkındaki “tarih felsefesi olmayan tarihçi” eleştirisi? Veya eleştirilerin isabetli, kendisinin hatalı olduğunu itiraf etmek zorunda kalan Hilmi Ziya Ülken hakkındaki değerlendirmeleri? Ya da Mehmed Ali Aynî’nin ünlü tenkidlerini boşa çıkaran tenkidleri?

Daha hangisini sayalım, karar veremiyoruz.

Dünkü yazımızda “Türkiye’de Sol, kendi geçmişini kavrama konusunda cidden yetersizdir” derken mübalağa ettiğimizi veya sırf lâf olsun diye konuştuğumuzu düşünenler varsa, başlarını iki elleri arasına alsınlar, sonra insafla karar versinler.

Kerim Sadi niçin ihmal edilmiştir? Bu bir tesadüf müdür?

Bu soruya cevap verebilecek nadir isimlerden biri de Attilâ İlhan’dı, ne yazık ki o da aramızdan ayrıldı.

Sizi merakta bırakmayayım da sorunun sahibi olarak, cevabını da ben vereyim: Kerim Sadi belki marksistti, komünistti, sosyalistti, ama hepsinden evvel yerli bir adamdı. Sizin anlayacağınız, gâvursa bile bizim gâvurumuzdu.

Türkiye’de onların olan mümtaz ve muazzez, bizim olansa merduddur. Onların olan öne çıkıyor, bizim olan geri itiliyor. Bu, bu toprakların yazgısı.

(Kaynak: http://yenisafak.com.tr/arsiv/2006/temmuz/02/dcundioglu.html)

3 Yorum
  1. alp dedi ki:

    mehmet ali, ben bu müthiş yazıyı fena halde kaçırmışım. cündioğlu büyük adam. aklına sağlık abi.

  2. emre dedi ki:

    Ben Cündioğlu’yu pek tanımıyorum. Ama Kerim Sadi’den bahsetmesi bile önemli. Yerlilik vurgusunun yoğunluğu Cündioğlu’nun önemli bir insan olduğunu gösteriyor.

    Kerim Sadi’yi ise özellikle Vedat Türkali romanlarından bir kontrol etmek gerekir. TKP kadroları oralarda müstearlarıyla vardır hep. Başka bir sol kaynakta falan yok mudur hakkaten emin olamadım. TÜSTAV falan şöyle bir tarasak iyi olur herhalde. Veya direk ERgun Aydınoğlu’na da sorabiliriz. Doktorla olan münasebetini de ayrıca merak ettim.

  3. erim dedi ki:

    Ekşisözlük’teki bir “entry’ye” göre Aziz Nesin’in “Bir Sürgünün Anıları” kitabında kendisine rastlamak mümkünmüş.

    Enrty böyle:

    aziz nesin’in `bir sürgünün anıları` kitabında sık sık sözettiği sosyalisttir. kerim sadi’nin entellektüel birikimini teslim etmekle birlikte kişiliğini yerden yere vurmaktadır. nesin’in trajikomik bursa anılarına göre kerim sadi bencil, kendini beğenmiş kısaca insan olmayı becerememiş bir kişidir.
    (muhmuyum, 10.05.2011 09:33)

Yorum bırakın

XHTML: Bu html etiketlerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>